فلز سرخ به گلوگاه جدید صنعت خودرو تبدیل می‌شود؟

در چنین شرایطی، مس به‌تدریج از یک ماده اولیه عادی در زنجیره تولید خودرو به یک ماده راهبردی تبدیل می‌شود؛ ماده‌ای که افزایش قیمت یا اختلال در تامین آن می‌تواند هزینه تولید خودرو، قیمت قطعات و حتی برنامه‌های برقی‌سازی خودروسازان را تحت‌تاثیر قرار دهد.

اهمیت این موضوع برای صنعت‌خودرو ایران دوچندان است؛ زیرا بخش قابل توجهی از نیاز صنعت به مواداولیه و قطعات الکتریکی از مسیر واردات یا زنجیره‌های وابسته به واردات تامین می‌شود. بنابراین هرگونه افزایش قیمت جهانی مس یا محدودیت در عرضه آن، دیر یا زود خود را در هزینه تولید قطعات و خودرو نشان خواهد داد.

خودرو هر روز مسی‌تر می‌شود!

افزایش استفاده از مس در خودرو پیش از آن‌که به رشد خودروهای برقی مربوط باشد، نتیجه افزایش تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی خودروهای جدید است.

سیم‌کشی گسترده‌تر، موتورهای برقی کوچک، سامانه‌های کنترل، تجهیزات ایمنی، سامانه‌های مدیریت انرژی، تجهیزات گرمایشی و سرمایشی و شمار زیادی از تجهیزات الکترونیکی، همگی به رساناهای الکتریکی نیاز دارند و مس همچنان یکی از مهم‌ترین گزینه‌ها برای این کاربردهاست.

با این حال، تفاوت اصلی میان خودروهای معمولی و خودروهای برقی در میزان استفاده از این فلز است. براساس یک بررسی علمی، میزان مس مورد استفاده در خودروهای معمولی حدود ۸ تا ۲۲ کیلوگرم برآورد شده است؛ درحالی که این مقدار برای خودروهای هیبریدی حدود ۳۹ کیلوگرم و برای خودروهای تمام‌برقی حدود ۸۳ کیلوگرم گزارش شده است. البته مقدار واقعی به طراحی خودرو، نوع سامانه برقی و معماری خودرو وابسته است.

به‌این ترتیب، هرچه صنعت‌خودرو از موتور درون‌سوز فاصله گرفته و به سمت برقی شدن حرکت کند، نیاز آن به مس نیز افزایش پیدا می‌کند.

این افزایش فقط به‌خود خودرو محدود نیست. توسعه خودروهای برقی به معنای افزایش نیاز به شبکه شارژ، خطوط انتقال برق، تجهیزات توزیع و زیرساخت‌های مرتبط نیز هست و تمام این بخش‌ها مصرف‌کننده مس هستند.

بنابراین برقی شدن حمل‌ونقل از دو مسیر، تقاضای مس را افزایش می‌دهد: نخست، افزایش مقدار مس موجود در هر خودرو و دوم، توسعه زیرساخت‌های مورد نیاز برای شارژ و تامین انرژی این خودروها.

رشد تقاضا از خودرو فراتر رفته است

تقاضا برای مس در سال‌های آینده تنها محدود به صنعت‌خودرو نخواهد بود. شبکه‌های برق نیز به سرمایه‌گذاری سنگینی نیاز دارند و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش مصرف برق و توسعه زیرساخت‌های انتقال و توزیع، فشار بیشتری بر بازار این فلز وارد می‌کند.

آژانس بین‌المللی انرژی در برآوردهای خود نشان داده است که تقاضای مس در بخش فناوری‌های انرژی پاک از حدود ۷.۷ میلیون تن در سال ۲۰۲۴ می‌تواند در سناریوی سیاست‌های فعلی تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱۰.۹ میلیون تن برسد. مجموع تقاضای مس نیز در همین سناریو از حدود ۲۶.۷ میلیون تن در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۳۱.۳ میلیون تن در سال ۲۰۳۰ افزایش می‌یابد.

این ارقام نشان می‌دهد صنعت‌خودرو تنها یکی از بازیگران بازار مس است؛ اما برقی شدن خودروها به‌دلیل افزایش مصرف مس در خود خودرو و زیرساخت شارژ، به‌یکی از عوامل مهم رشد تقاضا تبدیل شده است.

از سوی دیگر، توسعه شبکه برق نیز خود به مصرف‌کننده بزرگ مس تبدیل خواهد شد. آژانس بین‌المللی انرژی برآورد کرده است که تقاضای سالانه مس برای شبکه‌های برق در مسیرهای مختلف گذار انرژی می‌تواند تا سال ۲۰۴۰ به‌شکل محسوسی افزایش یابد.

بنابراین حتی اگر رشد بازار خودرو کمتر از پیش‌بینی‌ها باشد، بازار مس همچنان از چندین موتور رشد دیگر برخوردار خواهد بود.

میزان عرضه با تقاضا برابر نیست

مشکل اصلی آن‌جاست که افزایش تقاضا برای مس الزاما با رشد سریع عرضه همراه نیست.

استخراج مس به سرمایه‌گذاری سنگین، زمان طولانی برای توسعه معدن، زیرساخت‌های گسترده و دسترسی پایدار به آب و انرژی نیاز دارد. از زمان تصمیم برای توسعه یک معدن تا رسیدن آن به ظرفیت تولید، معمولا سال‌ها زمان لازم است.

این مساله باعث شده است صنعت جهانی مس نسبت به تغییرات ناگهانی تقاضا آسیب‌پذیر باشد.

براساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، سه کشور بزرگ تولیدکننده مس معدنی در سال‌های آینده همچنان سهم بالایی از تولید جهانی را در اختیار خواهند داشت و سهم سه کشور بزرگ تولیدکننده از حدود ۴۸ درصد در سال ۲۰۲۴ می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۵۰ درصد برسد. در بخش پالایش نیز تمرکز جغرافیایی بسیار بالاست.

این تمرکز به‌معنای افزایش ریسک برای صنایع مصرف‌کننده است. هرگونه اختلال سیاسی، طبیعی، زیست‌محیطی یا اقتصادی در کشورهای اصلی تولیدکننده می‌تواند قیمت و عرضه جهانی را تحت‌تاثیر قرار دهد.

اتفاقات ماه‌های اخیر نیز این نگرانی را تشدید کرده است. اختلال در برخی معادن شیلی در پی شرایط نامساعد جوی و کاهش تولید در برخی کشورهای بزرگ تولیدکننده، نگرانی‌ها درباره عرضه جهانی را افزایش داده است.

هم‌زمان، در بازار جهانی قیمت مس در سطوح بی‌سابقه‌ای قرار گرفته و برخی موسسات مالی نیز از احتمال کسری عرضه در بازار سخن گفته‌اند. برآورد اخیر موسسه مالی یوبی‌اس، رشد عرضه مس پالایش‌شده در سال جاری را به‌حدود ۱.۳ درصد کاهش داده و در مقابل رشد تقاضا را حدود ۲.۲ درصد پیش‌بینی کرده است؛ تفاوتی که می‌تواند به کسری حدود ۳۷۹ هزار تن در بازار منجر شود.

برای صنعت‌خودرو، این ارقام صرفا آمار بازار مواد معدنی نیست. هر کسری در بازار مس می‌تواند به معنای افزایش هزینه سیم، کابل، قطعات الکتریکی و تجهیزات برقی باشد.

بر اساس یک بررسی علمی میزان مس مورد استفاده در خودروهای معمولی حدود ۸ تا ۲۲ کیلوگرم برآورد شده؛ درحالی که این مقدار برای خودروهای هیبریدی حدود ۳۹ کیلوگرم و برای خودروهای تمام‌برقی حدود ۸۳ کیلوگرم گزارش شده است

خودروهای برقی؛ هم فرصت و هم تهدید

برقی شدن خودروها برای معادن مس یک فرصت بزرگ است؛ اما برای خودروسازان می‌تواند به تهدید هزینه‌ای نیز تبدیل شود.

خودرو برقی نسبت به خودرو معمولی قطعات برقی بیشتری دارد و باتری، موتور برقی، سامانه‌های انتقال انرژی و تجهیزات کنترل آن، نیاز بیشتری به رساناهای الکتریکی ایجاد می‌کنند.

هرچه تولید خودروهای برقی افزایش پیدا کند، مصرف مس صنعت‌خودرو نیز افزایش خواهد یافت.

از سوی دیگر، اگر قیمت مس افزایش پیدا کند، هزینه تولید خودروهای برقی نیز تحت‌تاثیر قرار می‌گیرد. این مساله برای بازارهایی که تلاش می‌کنند خودروهای برقی را با قیمت پایین به مصرف‌کننده عرضه کنند، اهمیت بیشتری دارد.

درنتیجه، صنعت‌خودرو در برابر یک تناقض قرار گرفته است: برای کاهش مصرف سوخت و حرکت به‌سمت برقی‌سازی به مس بیشتری نیاز دارد؛ اما همان حرکت می‌تواند یکی از عوامل افزایش تقاضا و قیمت مس باشد.

مشکل فقط قیمت نیست؛ تامین مهم‌تر است

برای خودروسازان، خطر اصلی بازار مس فقط افزایش قیمت نیست.

اگر قیمت مس بالا برود، می‌توان هزینه آن را در محاسبات تولید وارد کرد. اما اگر ماده‌اولیه در زمان مورد نیاز در دسترس نباشد، حتی سرمایه و نقدینگی نیز نمی‌تواند به‌سرعت خط تولید را حفظ کند.

این مساله در صنعت قطعه‌سازی اهمیت بیشتری دارد. قطعه‌ساز ممکن است برای تولید سیم‌کشی، موتور برقی، قطعات الکتریکی یا تجهیزات مختلف، به مس با مشخصات فنی مشخص نیاز داشته باشد. جایگزینی سریع این ماده با گزینه‌ای دیگر همیشه امکان‌پذیر نیست.

از این رو، امنیت تامین مس باید در کنار قیمت آن مورد توجه قرار گیرد.

مس؛ چالش تازه زنجیره قطعه‌سازی ایران

برای صنعت‌خودرو ایران، این موضوع از دو جهت اهمیت دارد.

نخست، افزایش قیمت جهانی مس می‌تواند هزینه مواداولیه قطعه‌سازان را افزایش دهد. دوم، محدودیت‌های تجاری و ارزی می‌تواند تامین این مواد را دشوارتر کند.

در شرایطی که قطعه‌سازان ایرانی هم‌اکنون نیز با افزایش هزینه‌های تولید، مشکلات نقدینگی و دشواری تامین برخی مواداولیه مواجه هستند، افزایش قیمت فلزات پایه می‌تواند فشار مضاعفی بر این صنعت وارد کند.

به‌خصوص در حوزه قطعات برقی و الکترونیکی، میزان وابستگی به مواداولیه خارجی بیشتر است و کوچک‌ترین اختلال در زنجیره‌تامین می‌تواند زمان تحویل قطعات را افزایش دهد.

بنابراین اگر سیاست صنعتی کشور توسعه خودروهای برقی را دنبال می‌کند، باید هم‌زمان مساله تامین مواداولیه این خودروها را نیز در نظر بگیرد.

نمی‌توان از یک طرف خودروساز را ملزم به افزایش تولید خودروهای برقی کرد و از طرف دیگر برای تامین مس، سیم، کابل، تجهیزات الکتریکی و مواداولیه مرتبط برنامه‌ای نداشت.

بازیافت می‌تواند بخشی از پاسخ باشد

یکی از راه‌های کاهش فشار بر معادن، افزایش بازیافت مس است.

مس برخلاف بسیاری از مواد، قابلیت بازیافت بالایی دارد و می‌توان بدون از دست دادن بخش عمده ویژگی‌های آن، دوباره از مس موجود در محصولات فرسوده استفاده کرد.

این موضوع برای صنعت‌خودرو اهمیت ویژه‌ای دارد. خودروهای فرسوده، سیم‌کشی‌ها، موتورهای برقی، تجهیزات الکتریکی و بسیاری از قطعات موجود در خودروهای از رده خارج، حاوی مقدار قابل توجهی مس هستند.

بنابراین برنامه اسقاط خودروها نباید فقط به خروج خودروهای فرسوده از خیابان و بازیافت آهن و فولاد محدود شود.

با شکل‌گیری زنجیره حرفه‌ای بازیافت خودرو، می‌توان مس موجود در خودروهای فرسوده را نیز جمع‌آوری، تفکیک و دوباره وارد چرخه تولید کرد.

درشرایطی که قیمت مس بالا رفته و بازار با نگرانی عرضه مواجه است، این موضوع می‌تواند از یک فعالیت جانبی به بخشی از سیاست امنیت مواداولیه صنعت‌خودرو تبدیل شود.

امکان جایگزینی وجود دارد؟

افزایش قیمت مس، صنایع را به سمت یافتن جایگزین سوق خواهد داد. مهم‌ترین گزینه در بسیاری از کاربردها، آلومینیوم است که وزن کمتری دارد و معمولا قیمت آن از مس پایین‌تر است.

آژانس بین‌المللی انرژی نیز در بررسی‌های خود استفاده بیشتر از آلومینیوم را یکی از گزینه‌های کاهش فشار بر تقاضای مس در برخی بخش‌های شبکه برق معرفی کرده است.

اما در صنعت‌خودرو نمی‌توان به سادگی تمام مس را با آلومینیوم جایگزین کرد.

مقاومت الکتریکی، رسانایی حرارتی، وزن، فضای مورد نیاز، اتصالات و دوام، همگی در انتخاب ماده مناسب موثر هستند.

در برخی قطعات، استفاده از آلومینیوم امکان‌پذیر است؛ در برخی دیگر، ویژگی‌های مس باعث می‌شود جایگزینی آن دشوار یا پرهزینه باشد.

بنابراین راهکار صنعت‌خودرو نباید حذف مس باشد، بلکه باید کاهش مصرف غیرضروری، افزایش بهره‌وری و استفاده هدفمند از مواد جایگزین باشد.

طراحی خودرو باید تغییر کند

یکی از راه‌های کاهش مصرف مس، اصلاح طراحی خودرو است.

خودروسازان در سطح جهان به سمت کاهش وزن، کوتاه کردن مسیرهای انتقال انرژی، یکپارچه‌سازی قطعات و افزایش بهره‌وری سامانه‌های برقی حرکت کرده‌اند.

هرچه طراحی سیم‌کشی و سامانه‌های انتقال انرژی دقیق‌تر شود، می‌توان مقدار مواد مصرفی را کاهش داد؛ بدون آن‌که عملکرد خودرو آسیب ببیند.

این موضوع برای خودروسازان ایرانی نیز یک ضرورت است.

اگر قرار باشد صنعت‌خودرو کشور وارد مرحله جدیدی از برقی‌سازی شود، نمی‌توان معماری خودروهای قدیمی را با تغییر موتور و باتری به‌محصول برقی تبدیل کرد و انتظار داشت هزینه و مصرف مواد بهینه باشد.

خودروهای جدید باید از ابتدا با هدف کاهش وزن، مصرف انرژی و مواد اولیه طراحی شوند.

آژانس بین‌المللی انرژی در برآوردهای خود نشان داده است که تقاضای مس در بخش فناوری‌های انرژی پاک از حدود ۷.۷ میلیون تن در سال ۲۰۲۴ می‌تواند در سناریوی سیاست‌های فعلی تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱۰.۹ میلیون تن برسد

سرمایه‌گذاری در زنجیره مس

افزایش اهمیت مس یک پیام مهم برای سیاست صنعتی کشور دارد: امنیت زنجیره‌تامین خودرو دیگر فقط به فولاد، آلومینیوم و مواد پتروشیمی محدود نیست. بلکه مس باید در فهرست مواد راهبردی صنعت‌خودرو قرار گیرد.

توسعه تولید مس، افزایش ظرفیت پالایش و فرآوری، توسعه تولید سیم و کابل، بازیافت خودروهای فرسوده و ایجاد ذخایر راهبردی برای صنایع حساس می‌تواند بخشی از پاسخ سیاستگزار باشد.

ایران از نظر منابع معدنی ظرفیت‌هایی دارد، اما تبدیل این ظرفیت به زنجیره کامل تولید و تامین برای صنعت‌خودرو نیازمند سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی است.

اگر صنعت‌خودرو قرار است در سال‌های آینده برقی‌تر شود، باید از امروز برای مواداولیه مورد نیاز آن برنامه‌ریزی شود.

مس و آینده صنعت‌خودرو

مس در حال تبدیل شدن به یکی از عناصر اصلی اقتصاد برقی است. رشد خودروهای برقی، توسعه شبکه‌های برق، افزایش تجهیزات الکترونیکی و گسترش زیرساخت‌های انرژی همگی تقاضای این فلز را بالا می‌برند.

آژانس بین‌المللی انرژی نیز تاکید کرده است که مس به‌دلیل نقش گسترده در یک نظام انرژی برقی‌شده، از مهم‌ترین فلزات مورد نیاز گذار انرژی است و با وجود افزایش عرضه ثانویه و بازیافت، نیاز به تولید اولیه همچنان بالا خواهد بود.

از سوی دیگر، بازار در حال حاضر نشانه‌هایی از فشار عرضه را نشان می‌دهد و قیمت مس نیز در سطوح بسیار بالا قرار دارد.

بنابراین مساله مس برای صنعت‌خودرو دیگر موضوعی مربوط به آینده دور نیست.

خودروسازان و قطعه‌سازان باید از همین امروز آن را در برنامه تولید، خرید و سرمایه‌گذاری خود لحاظ کنند.