خواسته ایران تأمل بیشتر عراق در خلع سلاح گروه‌های مقاومت است/ پیشنهاد واشنگتن برای همکاری اقتصادی ایران، عراق و آمریکا

به گزارش سرویس بین‌الملل «تابناک»؛ سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، به عراق با هدف تقویت و گسترش روابط راهبردی تهران و بغداد و رایزنی درباره مسائل سیاسی، امنیتی و اقتصادی انجام شد.

در این سفر، توسعه همکاری‌های اقتصادی و اجرای توافق‌های مشترک میان دو کشور از محورهای مهم مذاکرات بود. قالیباف همچنین در نشستی با فعالان اقتصادی ایرانی و عراقی، بر ضرورت رفع موانع تجارت و استفاده بیشتر از ظرفیت‌های اقتصادی دو کشور تأکید کرد. این دیدارها با هدف تقویت مناسبات تجاری و فراهم‌کردن زمینه برای افزایش همکاری بخش خصوصی ایران و عراق انجام شد.

در همین راستا خبرنگار سرویس بین الملل «تابناک»؛ با «علی شاهرخی»؛ کارشناس مسائل عراق گفتگویی پیرامون اهداف سفر محمدباقر قالیباف به عراق انجام داده که متن آن در ادامه آمده است:

اهداف اصلی سفر  قالیباف به عراق در این مقطع زمانی چه بود؟

در طول دو دهه گذشته، قرارداد‌ها و یادداشت‌تفاهم‌های متعددی میان دو کشور به امضا رسیده است که اجرای آنها نیازمند پیگیری مستمر است. در همین راستا، سفر مقامات دو کشور به پایتخت‌های یکدیگر انجام می‌شود.

سفر قالیباف نیز در چارچوب مناسبات سیاسی، اجرایی، اقتصادی و امنیتی میان دو کشور صورت گرفته است؛ آن‌هم در شرایطی که ایالات متحده جنگی را علیه جمهوری اسلامی ایران تحمیل کرده و همچنان ابهاماتی در روابط نظامی و امنیتی دو کشور وجود دارد. عراق نیز از این وضعیت متأثر شده است.

بیش از ۹۰ درصد درآمد‌های عراق به فروش نفت وابسته است. در پی جنگی که آمریکا در منطقه به راه انداخته است، دو سوم درآمد‌های نفتی عراق طی چهار تا پنج ماه گذشته از دست رفته و فشار سنگینی بر بازار مالی و دولت این کشور وارد شده است. بخش قابل‌توجهی از نفتکش‌های عراق نیز به دلیل شرایط جنگی نتوانسته‌اند از تنگه هرمز عبور کنند.

در نتیجه، دولت عراق برای تأمین نیاز‌های مالی کشور، اجرای پروژه‌ها و پرداخت حقوق کارکنان و بازنشستگان، با مشکلات عدیده‌ای مواجه شده است؛ هزینه‌ای که تنها در یک ماه به حدود پنج میلیارد دلار می‌رسد. خروج نیروهای آمریکایی فرصتی مغتنم برای نیروهای مسلح عراق است تا توانایی خود را برای مقابله با تهدیدهای نظامی و امنیتی بالقوه تقویت کنند

در پرتو این شرایط، جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر اصول حسن همجواری و حمایت از عراق مستقل و شکوفا، این سفر را انجام می‌دهد. قرار است نیروهای آمریکایی تا پایان ۳۰ سپتامبر از عراق خارج شوند.

خروج نیروهای آمریکایی فرصتی مغتنم برای نیروهای مسلح عراق است تا توانایی خود را برای مقابله با تهدیدهای نظامی و امنیتی بالقوه تقویت کنند. بااین‌حال، اگر آمریکا درصدد اجرای اهداف سوء خود در عراق باشد، این موضوع می‌تواند چالشی برای نیروهای امنیتی عراق ایجاد کند.

اگر به تاریخ مناسبات آمریکا و عراق بازگردیم، مشاهده می‌کنیم که آمریکایی‌ها پس از خروج نیرو‌های خود از عراق در سال ۲۰۱۱، شرایطی را در این کشور ایجاد کردند که در پی ضعف نیرو‌های امنیتی عراق، زمینه برای تقویت گروه‌های تروریستی فراهم شد؛ وضعیتی که در نهایت به ظهور داعش انجامید. این گروه در سال ۲۰۱۴ در آستانه حمله به بغداد قرار داشت، اما با رشادت‌های سردار شهید سلیمانی، همکاری نیرو‌های عراقی و صدور فتوای مرجع عالی‌قدر عراق، آیت‌الله سیستانی، با تهدیدات تروریستی داعش مقابله شد. در جریان این سفر نیز نخست‌وزیر عراق، علی زیدی از قالیباف به دلیل کمک‌های ایران به عراق در مبارزه با داعش و رشادت‌های سردار شهید سلیمانی قدردانی کرد.

بر این اساس، ابعاد مختلف تقویت مناسبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی میان دو کشور به‌صورت دوجانبه مورد بحث و بررسی قرار گرفت. همچنین، طرفین درباره چالش‌های ضدامنیتی، ضدسیاسی و ضداقتصادی‌ای که ممکن است در ماه‌های آینده روابط دو کشور را تحت تأثیر قرار دهد، رایزنی کردند.

وضعیت عراق تا حد زیادی از روابط میان ایران و آمریکا تأثیر می‌پذیرد. آمریکایی‌ها پس از آنکه نتوانستند از طریق جنگ نظامی به اهداف خود در قبال ایران دست یابند، کارزار گسترده‌ای از تحریم‌ها و اقدامات اقتصادی ظالمانه را آغاز کردند. این احتمال وجود دارد که عراق نیز به عرصه‌ای برای اعمال این تحریم‌ها تبدیل شود. ازاین‌رو، ضروری بود مقامات ارشد دو کشور برای مقابله با تهدیدات امنیتی و اقتصادی‌ که می‌تواند به مناسبات اقتصادی تهران و بغداد آسیب وارد کند، با یکدیگر رایزنی و هماهنگی کنند. این احتمال خطر وجود دارد که بعد از خروج نظامیان آمریکایی در ۳۰ سپتامبر از عراق، دوباره تروریست‌های داعش وارد عراق شوند و نیرو‌های مسلح این کشور را با چالش مواجه کنند

موضوع مهم اقتصادی، تقویت اقتصاد استان‌های دو کشور و کاهش بروکراسی اداری است؛ به‌گونه‌ای که مراکز سیاسی دو کشور، یعنی تهران و بغداد، استان‌ها را برای دریافت مجوز‌های لازم و توسعه مناسبات تجاری و اقتصادی، معطل نگذارند. استان‌های مرزی دو کشور باید از اختیارات بیشتری برخوردار باشند تا بتوانند مناسبات اقتصادی خود را تقویت کنند.

همچنین ایران در راستای کمک به صادرات نفت عراق، تسهیلات بیشتری را برای خروج نفتکش های این کشور از  تنگه هرمز در نظر بگیرد.

در حوزه امنیتی نیز، چالش‌های ضدامنیتی احتمالی که ایالات متحده می‌تواند در عراق و در مسیر مناسبات دو کشور ایجاد کند، همچنان وجود دارد. هسته‌های خفته داعش فعال هستند و بزرگ‌ترین پایگاه تروریستی این گروه همچنان در سوریه فعالیت می‌کند. این احتمال وجود دارد که پس از خروج نیرو‌های نظامی آمریکا از عراق در ۳۰ سپتامبر، بار دیگر عناصر داعش وارد عراق شوند و نیرو‌های مسلح این کشور را با چالش مواجه کنند.

موضوع مهم امنیتی دیگر در این راستا، خلع سلاح گروه‌های مقاومت و حشد شعبی در عراق بود که این موضوع هم از اهمیت بسزایی برای جمهوری اسلامی ایران برخوردار است. تهران از بغداد انتظار دارد که در یک بازه زمانی طولانی‌تر و با تأمل بیشتر موضوع خلع سلاح را دنبال کند.

تهران به بغداد هشدار می‌دهد که نیرو‌های مردمی و جریان مقاومت، عامل اصلی مقابله با داعش و بازگرداندن امنیت به عراق هستند؛ بنابراین باید این نکته را مد نظر داشته باشد که در صورت تسلیم شدن در برابر فشار‌های آمریکا، چنانچه در آینده تهدید بزرگی در عراق شکل بگیرد، ناگزیر است دوباره به همین نیرو‌های مردمی متوسل شود.

در خصوص موضوع خلع سلاح نیز، اگرچه جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده است که از برنامه دولت عراق برای ساماندهی سلاح در این کشور حمایت می‌کند و آمادگی کامل برای پشتیبانی از آن را دارد، اما در عین حال، باید ابعاد سیاسی این موضوع نیز لحاظ شود.

در حوزه امنیت، یکی دیگر از موضوعات مهم، حضور گروهک‌های تروریستی در اقلیم کردستان است که گاه‌وبی‌گاه از حمایت ارتش آمریکا و رژیم صهیونیستی برخوردار می‌شوند؛ از این‌رو، ضرورت دارد تفاهم‌نامه امنیتی موجود میان دو کشور به‌روزرسانی شده و بغداد و اربیل در اجرای مفاد این یادداشت تفاهم، اقدامات جدی‌تری اتخاذ کنند.

در عرصه سیاسی نیز، تهران و بغداد بر لزوم هماهنگی مواضع خود در محافل منطقه‌ای و بین‌المللی جهت مقابله با چالش‌های سیاسی تهدیدکننده منطقه تأکید دارند که این سفر با هدف تحقق همین موضوع صورت گرفته است.

همچنین، موضوعات اجتماعی از دیگر محورهای مورد توجه در سفر دکتر قالیباف به عراق بوده است. ایشان به نمایندگی از مقام معظم رهبری، در مراسمی که به‌منظور قدردانی از دولت و ملت عراق برای برگزاری مراسم تشییع میلیونی «قائد شهید امت» در کربلا برگزار شده بود، شرکت کرد و مراتب سپاس و قدردانی خود را ابراز نمود.

*در راستای تحریم و فشار‌های اقتصادی که به آن اشاره فرمودید، خبری منتشر شد که آمریکا به عراق دستور داد که واردات گاز از ایران باید متوقف شود...

بله، یکی از ابعاد این مقابله با تهدیدات احتمالی ضد اقتصادی ایالات متحده در عراق است. عراق کشوری است که برای تأمین سوخت نیروگاه‌هاو همچنین برق به گاز وارداتی از ایران نیاز دارد. ایران هم با فراغ بال، برق مورد نیاز عراق را تأمین کرده است در حالیکه آمریکایی‌ها هنوز برق عراق را تأمین نکرده‌اند و مشکلات نیروگاه‌های گازی عراق را پس از ۲۰ سال هنوز مرتفع نکردند و در عین حال، دولت بغداد را تحت فشار قرار دادند تا از ایران گاز وارد نکند. آمریکایی‌ها نشان دادند پس از خروج نظامیانشان از عراق به دنبال بی‌ثبات کردن این کشور هستند و می‌خواهند روابط و مناسبات اقتصادی و تجاری ایران و عراق را هدف قرار دهند

آمریکایی‌ها نشان دادند با این تصمیم پس از خروج نظامیانشان از عراق به دنبال بی‌ثبات کردن این کشور هستند و می‌خواهند روابط و مناسبات اقتصادی و تجاری ایران و عراق را هدف قرار دهند. ولی به نظر می‌رسد مقامات دولت عراق به پیامد‌های تحت فشار‌های آمریکا آگاه هستند و به‌راحتی تسلیم فشار‌های آمریکا هم نمی‌شوند.

*اگر عراق واردات گاز از ایران را متوقف کند، جایگزینی برای تامین گاز و برق خود دارد؟

تاکنون، تنها قراردادی که دولت عراق برای جایگزینی برق ایران به امضا رسانده، در جریان سفر ماه گذشته نخست‌وزیر این کشور به ترکیه بوده است. در این سفر، مقامات ترکیه با صادرات ۸۰۰ مگاوات برق به عراق موافقت کردند؛ این میزان در مقایسه با ۴۰۰۰ تا ۹۰۰۰ مگاوات برقی که ایران، چه از طریق صادرات مستقیم برق و چه از طریق صادرات گاز، در تولید آن نقش دارد، رقم قابل‌ملاحظه‌ای نیست.

از سوی دیگر، شورای همکاری خلیج فارس رایزنی‌های مختلفی با مقامات و دولت‌های پیشین عراق درباره طرح «ربط الخلیجی» انجام داده بود؛ طرحی که بر اساس آن، مازاد برق کشور‌های عرب حوزه خلیج فارس به عراق منتقل می‌شد، اما این پروژه نیز به شکست انجامید.

کشور‌های عرب حوزه خلیج فارس نتوانستند به تعهدات خود در قبال عراق عمل کنند و برای این کشور ثابت شده است که جمهوری اسلامی ایران وفادارترین همسایه و دوست آن است و توانسته نیاز‌های برق عراق را تأمین کند.

به همین دلیل، مقامات عراقی به‌خوبی آگاه هستند که اگرچه فشار‌هایی از سوی آمریکا علیه ایران وجود دارد، اما آنها نیز واشنگتن را تحت فشار قرار داده‌اند و پرسیده‌اند که گزینه جایگزین چیست.

متأسفانه بخشی از منابع حاصل از صادرات برق و گاز ایران به عراق، به دلیل تحریم‌های آمریکا، با محدودیت مواجه شده است. هرچند در سفر همتی، رئیس بانک مرکزی، مقرر شد بخشی از این منابع برای واردات کالا‌های اساسی و دارو مورد استفاده قرار گیرد، اما جمهوری اسلامی ایران با وجود این محدودیت‌ها، همچنان آمادگی کامل دارد برق و گاز مورد نیاز عراق را تأمین کند.

*پیش از سفر قالیباف، گزارش‌هایی مبنی بر سفر سردار قاآنی به عراق با موضوع سلاح گروه‌های مقاومت مطرح شد. همچنین روزنامه الاخبار مدعی شد که در سفر قالیباف تفاهمی در این خصوص صورت نگرفته. دلیل این موضوع چیست؟

روابط امنیتی میان جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عراق، بخشی از مناسبات راهبردی و گسترده دو کشور است. ایران نسبت به امنیت عراق حساس بوده و بغداد نیز متقابلاً چنین رویکردی را نسبت به امنیت ایران دارد؛ در همین راستا، سفر‌های مستمر مقامات ارشد نظامی و امنیتی میان دو کشور در جریان است. در سفر رئیس مجلس شورای اسلامی نیز موضوع کنترل و ساماندهی سلاح و همچنین الحاق بخشی از گروه‌های مسلح عراقی به ساختار رسمی «حشد الشعبی» مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

در واقع، این رایزنی‌ها و ملاحظات جمهوری اسلامی ایران به طرف عراقی منتقل شده است که انتظار می‌رود بغداد موضوع خلع سلاح گروه‌های مسلح، ساماندهی سلاح‌ها و در نهایت، الحاق این گروه‌ها به ساختار حشد الشعبی را در دستور کار خود قرار دهد تا ثبات و امنیت عراق دستخوش خدشه نشود. این هشدار به مقامات عراقی داده شده است که با خروج نیرو‌های آمریکایی از عراق، ممکن است واشنگتن نیات سوئی برای بی‌ثبات‌سازی این کشور داشته باشد. از این رو، ضروری است بغداد از گروه‌های مقاومت برای مقابله با تهدیدات امنیتی بهره‌گیری نماید

همچنین، این هشدار به مقامات عراقی داده شده است که با خروج نیرو‌های آمریکایی از عراق، ممکن است واشنگتن نیات سوئی برای بی‌ثبات‌سازی این کشور داشته باشد. از این رو، ضروری است بغداد از گروه‌های مقاومت برای مقابله با تهدیدات امنیتی بهره‌گیری نماید؛ ضمن آنکه هرگونه تعامل با گروه‌های مسلح و موضوع کنترل سلاح، باید در روندی حکیمانه و با سعه‌صدر پیگیری شود.

قالیباف نیز در ادامه سفر سردار قاآنی به عراق، بر لزوم ارتقای تفاهم‌نامه امنیتی میان دو کشور تأکید کرد تا این توافق در هفته‌ها و ماه‌های پیشِ رو، با کارایی و عملکردی مؤثرتر، وارد مرحله تازه‌ای شود.

در واقع، اجرای بند‌های تفاهم‌نامه امنیتی که در سال ۱۴۰۴ توسط شهید لاریجانی امضا شده بود، نیازمند همکاری‌های جدی‌تر در حوزه‌های امنیتی و قضایی است. در همین راستا، فائق زیدان، رئیس دستگاه قضایی عراق، روز سه‌شنبه به تهران سفر می‌کند که یکی از اهداف اصلی این سفر، پیگیری همین به‌روزرسانی و تقویت همکاری‌هاست.

*عراق پیشتر از تمایل خودش برای میانجیگری بین ایران و آمریکا خبر داده بود. آیا سفر رئیس مجلس شورای اسلامی ارتباطی با این موضوع دارد؟

جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده از تلاش‌ها و اقدامات میانجی‌گرانه کشور‌های همسایه به صورت مستمر استقبال می‌کند. در حال حاضر هم به تعداد مشخصی میانجی وجود دارد. مشکل این است که موضوع را در مسئله میانجی، نمی‌بیند. مشکل را در نیات و عدم صداقت آمریکا می‌بیند که به تفاهم‌نامه امضا شده پایبند نیست.

متأسفانه میانجی‌ها نیز از قدرت و توانایی لازم برای وادار کردن آمریکا به اجرای تعهدات خود برخوردار نیستند. با این حال، جمهوری اسلامی ایران در بغداد اعلام کرده است که اگر در این کشور ظرفیت‌ها و ایده‌های جدیدی وجود داشته باشد که بتواند آمریکا را تحت فشار قرار دهد یا پیشنهاد‌هایی را به این کشور ارائه کند تا واشنگتن به یادداشت تفاهم بازگردد و به تعهدات خود پایبند بماند، جمهوری اسلامی ایران از آن استقبال خواهد کرد.

پیش از این نیز تام باراک، نماینده دونالد ترامپ در امور سوریه و عراق، پیشنهاد‌هایی درباره همکاری‌های اقتصادی سه‌جانبه میان آمریکا، عراق و ایران مطرح کرده بود؛ اما از آنجا که جمهوری اسلامی ایران در رفتار آمریکا صداقت نمی‌بیند، فعلاً این پیشنهاد‌ها را مورد بررسی قرار نمی‌دهد.

*در این سفر بر اتصال راه‌آهن شلمچه ـ بصره و توسعه روابط اقتصادی بین دو کشور تأکید شده و عنوان شده که این روابط ضعیف است، با توجه به شرایط تحریم، ایران چگونه می‌تواند روابط اقتصادی خودش را با عراق گسترش بدهد؟

بخش مهمی از سفر قالیباف به عراق به مسائل اقتصادی اختصاص داشت؛ در نشستی که با حضور تجار و نمایندگان شرکت‌های ایرانی فعال در عراق و همچنین بازرگانان عراقی در سفارت جمهوری اسلامی ایران در بغداد برگزار شد، راهکار‌های توسعه مناسبات دوجانبه اقتصادی و تجاری مورد بحث و بررسی قرار گرفت. محور‌های اصلی این نشست به شرح زیر است:

۱. فعال‌سازی استان‌های مرزی دو کشور که به صورت جدی مورد تأکید قرار گرفت.

۲. فعال‌سازی اتاق‌های بازرگانی دو کشور؛ در همین راستا مقرر شد رئیس اتاق بازرگانی عراق به تهران سفر کند.

۳. پیگیری جدی اتصال ترانزیتی میان دو کشور؛ در این خصوص دو مسیر ترانزیتی در دستور کار است: نخست، راه‌آهن شلمچه-بصره که جمهوری اسلامی ایران بیش از ۹۰ درصد از تعهدات خود را در آن به انجام رسانده است و طرف عراقی نیز باید اقدامات باقی‌مانده را تکمیل کند تا این پروژه ریلی تا پایان سال ۱۴۰۵ نهایی شود؛ هدفی که در وهله اول، انتقال کالا از بنادر جنوبی و مسیر زمینی به بصره را تسهیل خواهد کرد. دوم، مسیر ریلی و جاده‌ای کرمانشاه-خانقین که توسط وزارت راه و شهرسازی با جدیت در حال پیگیری است.

جمهوری اسلامی ایران ضمن اذعان به وجود چالش‌های اقتصادی در روابط دو کشور که عمدتاً ناشی از فشار‌های ایالات متحده است، بر این باور است که با توجه به آگاهی طرف عراقی از صرفه و سودمندی مناسبات اقتصادی با ایران، امکان دور زدن این فشار‌ها و تداوم و تقویت این همکاری‌ها وجود دارد.

گفت‌وگو: زینب منوچهری