وقتی تأمین مالی دیگر به توسعه نمی‌رسد - سایت خبری اقتصاد پویا

یک بنگاه در شرایط عادی باید بتواند بخشی از منابع خود را صرف سرمایه در گردش و بخشی را صرف سرمایه‌گذاری ثابت کند. سرمایه در گردش، مواد اولیه می‌خرد، حقوق می‌دهد و چرخه تولید را ادامه می‌دهد؛ سرمایه‌گذاری ثابت اما کارخانه فردا را می‌سازد. ماشین‌آلات جدید، فناوری بهتر، خط تولید تازه و افزایش ظرفیت از همین محل شکل می‌گیرند. وقتی تقریباً تمام توان مالی شرکت صرف تأمین هزینه جاری شود، بنگاه شاید امروز زنده بماند، اما عملاً از آینده خود مصرف می‌کند.می‌توان این وضعیت را در قالب یک «نردبان تأمین مالی» دید. پله اول، پرداخت هزینه‌های فوری و جلوگیری از توقف فعالیت است. پله دوم، تأمین سرمایه در گردش و حفظ سطح فعلی تولید. پله سوم، نوسازی و جایگزینی تجهیزات فرسوده و پله چهارم، توسعه واقعی و ایجاد ظرفیت تازه است. اقتصاد سالم باید بنگاه را قادر کند از این نردبان بالا برود. مشکل زمانی آغاز می‌شود که بخش بزرگی از شرکت‌ها در همان دو پله نخست متوقف شوند.تورم در این میان نقش مهمی دارد. وقتی قیمت مواد اولیه، حمل‌ونقل، دستمزد، انرژی و خدمات افزایش پیدا می‌کند، شرکت برای تولید همان مقدار محصول قبلی نیز به پول بیشتری نیاز دارد. بنابراین حتی اگر مبلغ اسمی تسهیلات بانکی افزایش یابد، الزاماً قدرت واقعی تأمین مالی بیشتر نشده است. ممکن است بنگاه وام بزرگ‌تری بگیرد، اما با آن دقیقاً همان میزان مواد اولیه‌ای را بخرد که چند ماه قبل با مبلغ بسیار کمتری تهیه می‌کرد.اینجاست که تفاوت میان «پول بیشتر» و «توان مالی بیشتر» اهمیت پیدا می‌کند.در ادبیات اقتصادی، محدودیت مالی می‌تواند از طریق چیزی شبیه «شتاب‌دهنده مالی» فشار رکود را تشدید کند. وقتی وضعیت بنگاه ضعیف می‌شود، دسترسی آن به منابع مالی نیز دشوارتر و گران‌تر می‌شود. هزینه تأمین مالی بالا می‌رود، شرکت سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد، رشد و فروش آینده محدود می‌شود و همین ضعف، دوباره توان تأمین مالی را کمتر می‌کند. یعنی مشکل مالی فقط نتیجه رکود نیست؛ خودش می‌تواند رکود بعدی را عمیق‌تر کند.در اقتصاد واقعی، این چرخه بسیار ساده دیده می‌شود. شرکتی که نقدینگی ندارد، ابتدا توسعه را متوقف می‌کند. بعد خرید تجهیزات را عقب می‌اندازد. سپس موجودی مواد اولیه را کاهش می‌دهد. استخدام جدید متوقف می‌شود و در نهایت تمام تمرکز مدیریت از «چگونه بزرگ‌تر شویم» به «چگونه این ماه را رد کنیم» تغییر می‌کند.این تغییر شاید در آمارهای روزانه خیلی دیده نشود. کارخانه هنوز باز است، کارگران هنوز سر کارند و شرکت هنوز فروش دارد. اما ظرفیت آینده اقتصاد آرام‌آرام در حال کوچک شدن است. خط تولیدی که ساخته نشد، نیرویی که استخدام نشد و فناوری‌ای که وارد نشد، در هیچ فهرست تعطیلی ثبت نمی‌شوند؛ در حالی که شاید مهم‌ترین زیان همین فرصت‌های ازدست‌رفته باشند.در چنین شرایطی، فشارهای جانبی نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. وقتی شرکتی برای تأمین سرمایه در گردش وام گرفته و بخش قابل توجهی از جریان نقدش صرف بازپرداخت، مالیات، بیمه، اجاره و هزینه‌های جاری می‌شود، هر مطالبه یا جریمه غیرمنتظره می‌تواند یک برنامه سرمایه‌گذاری را حذف کند. شاید برای یک دستگاه، آن مبلغ صرفاً یک وصول قانونی باشد؛ اما برای بنگاه همان مبلغ ممکن است بودجه خرید یک دستگاه، استخدام دو نیروی جدید یا موجودی یک ماه مواد اولیه باشد.بحث بر سر معاف کردن شرکت‌ها از تعهدات نیست. مسئله، دیدن تصویر کامل است. سیاست‌گذار باید بداند منابع بنگاه قبل از آنکه وارد توسعه شوند، از چندین ایستگاه عبور می‌کنند و اگر در هر ایستگاه بخش بیشتری از نقدینگی جذب شود، چیزی برای سرمایه‌گذاری باقی نمی‌ماند.نظام بانکی نیز اگر صرفاً نقش تأمین‌کننده سرمایه در گردش اضطراری را بازی کند، مشکل امروز را به فردا منتقل می‌کند. تسهیلاتی که فقط برای پرداخت بدهی قبلی، خرید موجودی جاری یا پوشش کسری نقدینگی مصرف می‌شوند، اگرچه می‌توانند جلوی توقف فوری بنگاه را بگیرند، اما الزاماً ظرفیت تولیدی جدیدی ایجاد نمی‌کنند.برای خروج از این وضعیت، باید میان «تأمین مالی بقا» و «تأمین مالی توسعه» تفاوت قائل شد. بنگاه‌های سالم و دارای طرح توسعه باید بتوانند به منابع بلندمدت‌تر، متناسب با دوره بازگشت سرمایه دسترسی داشته باشند. سرمایه‌گذاری صنعتی را نمی‌توان با منابع کوتاه‌مدتی تأمین کرد که شرکت از ماه نخست نگران بازپرداخت آنها باشد.در کنار بانک، بازار سرمایه، صندوق‌های پروژه، تأمین مالی زنجیره‌ای و ابزارهای اعتباری نیز باید سهم بیشتری در تأمین مالی واقعی تولید پیدا کنند. مهم‌تر از همه، باید محیطی ایجاد شود که خود بنگاه بتواند بخشی از سودش را برای توسعه نگه دارد، نه اینکه تمام منابع آن صرف جبران افزایش هزینه‌های جاری شود.اقتصاد زمانی رشد می‌کند که شرکت‌ها بتوانند چیزی به ظرفیت دیروز اضافه کنند. اگر وام، نقدینگی و درآمد فقط صرف حفظ همان ظرفیت قبلی شود، در بهترین حالت اقتصاد را ثابت نگه داشته‌ایم؛ آن هم در شرایطی که جمعیت، فناوری و رقبا منتظر ما نمی‌مانند.سرمایه در گردش برای زنده ماندن ضروری است، اما کشور فقط با زنده نگه داشتن بنگاه‌های امروز توسعه پیدا نمی‌کند. سؤال اساسی این است:اگر تمام منابع مالی صرف حفظ امروز شود، کارخانه، شغل و ظرفیت تولید فردا را با چه پولی خواهیم ساخت؟